प्रशासक | २०८३ भाद्र १ गते ११:२१ मा प्रकाशित

अक्षर साथी
लम्की, भदौ १
  नागपञ्चमी आज देशभर परम्परागत विधिअनुसार नागको पूजा आराधना गरी मनाइँदैछ । प्रत्येक वर्ष श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नागपञ्चमी यस वर्ष भदौ १ गते परेको छ । हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले नागलाई देवताका रूपमा श्रद्धा गर्दै घरको मूल ढोकामाथि नागको चित्र टाँसेर पूजा गर्ने परम्परा छ ।

  नागपञ्चमी केवल धार्मिक आस्था र पूजाको पर्व मात्र नभई मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध सम्झाउने पर्वका रूपमा समेत लिइन्छ । वर्षायाममा खेतबारी, घरआँगन तथा पानीका मुहान आसपास सर्पको गतिविधि बढ्ने भएकाले नाग तथा सर्पप्रति सम्मान गर्ने परम्पराले प्रकृतिसँग सहअस्तित्वको सन्देश दिने गरेको संस्कृतिविद्हरूको भनाइ छ ।
  यस दिन नाग, सर्प, बिच्छी तथा अन्य घस्रने जीवबाट भय नहोस् र घरपरिवारमा सुख, शान्ति तथा समृद्धि कायम रहोस् भन्ने धार्मिक विश्वासका साथ नागको पूजा गरिन्छ । आठ कुलका अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख नागको विशेष पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ ।
  नागपञ्चमीका दिन घरको मूल ढोकामा नागको चित्र टाँस्ने चलन छ । नागको चित्रमा दूध, दही, अक्षता, फूल, दुबो, लावा, फलफूल तथा मिठाई चढाएर पूजा गर्ने गरिन्छ । कतिपय स्थानमा नागस्थान, नागपोखरी, कुण्ड तथा शिवालयमा पुगेर विशेष पूजा आराधना गर्ने परम्परा पनि छ । व्रत बस्नेहरूले दिनभर पूजाआजा गरी साँझ खीरलगायतका परिकार प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने चलन पाइन्छ ।
  नागपञ्चमीसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष घर निर्माण तथा कृषि कर्मसँग सम्बन्धित मान्यता   हो । यस दिन खेतबारीमा खनजोत नगर्ने, जमिन नखन्ने र नाग तथा सर्पलगायतका जीवलाई नमार्ने धार्मिक विश्वास रहेको छ । यस्तो परम्पराले वर्षायाममा जमिन तथा जीवजन्तुको संरक्षण गर्नुपर्ने सांस्कृतिक सन्देशसमेत दिएको देखिन्छ ।
  धार्मिक मान्यताअनुसार नागलाई पानी, वर्षा र भूमिसँग सम्बन्धित शक्तिका रूपमा पनि लिइन्छ । पानीका मुहान तथा प्राकृतिक स्रोतमा नागको बास हुने विश्वासका कारण त्यस्ता स्थानमा फोहोर गर्न नहुने परम्परा विकसित भएको पाइन्छ । यस दृष्टिले नागपञ्चमीलाई वातावरण तथा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणसँग जोडेर हेर्न गरिएको छ ।
  नागपञ्चमीसँग विभिन्न धार्मिक कथा र जनश्रुति पनि जोडिएका छन् । भगवान् शिवको गलामा नागको आभूषण, भगवान् विष्णुको शेषनागमाथिको शयन तथा श्रीकृष्ण र कालिय नागको कथाले हिन्दू धार्मिक परम्परामा नागको विशेष स्थान रहेको देखाउँछ । नेपालमा नागपञ्चमीको उत्पत्तिसँग किसान र नागिनीसम्बन्धी जनश्रुति पनि प्रचलित छ ।
  वर्षायाममा सर्पहरू आफ्नो बासस्थानबाट बाहिर निस्कने सम्भावना बढी हुने भएकाले नागपञ्चमीको सांस्कृतिक सन्देशलाई आधुनिक समयमा सर्प संरक्षण र मानव–वन्यजन्तु सहअस्तित्वसँग पनि जोडेर हेर्न सकिन्छ । तर धार्मिक आस्थाका नाममा जीवित सर्पलाई समात्ने, प्रदर्शन गर्ने वा दूध खुवाउने जस्ता कार्य गर्नु उपयुक्त मानिँदैन ।
  यसरी हेर्दा नागपञ्चमी धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, प्रकृति संरक्षण र मानव तथा जीवजन्तुबीचको सहअस्तित्वको सन्देश बोकेको पर्वका रूपमा स्थापित छ । पुस्तौँदेखि चलिआएको यस पर्वले नागको पूजा गर्ने परम्परामार्फत प्रकृति, पानीका स्रोत र जीवजन्तुप्रति सम्मान गर्नुपर्ने नेपाली समाजको सांस्कृतिक चेतनालाई समेत उजागर गर्छ ।
(इन्टरनेट सहायतमा तयार पारिएको)